آشاغیدا گتیریلن میللی شئعر،آذربایجانیمیزین اورمو شهرینده یاشایان،میللی گنج شاعیر و یازار سایین آیدا بیات ین کسرلی قلمی ایله،دوغو تورکیستانین تورک لیدری ساییلان ربیعه قدیر آنایا ایتحاف ائدیبدیر.

هابئله سایین آیدا بیات،بئله بیر تورک رهبرینین بیوقیرافیسی اوزره اویغون بیر مطلب کوچوروب و ساده لشدیریبدیر.گوستریلن ایتحاف اولونوموش میللی مفکوره لی شئعر و ربیعه قدیر حاقدا بیلدیریش آیدا بیاتین "اوزگور قادین" آدلی وب صحیفه سینده ن اقتیباس اولوبدور.

 

 

بو یازی سونولور ربیعه قدیر آنایا

                                            

گیریش:

دونیانین تپه سینده دوران تپه گؤز

بير آتيمليق بومبادير گؤزون تپه گؤز !

بارتلايينجا

دوغونون قانلي گونشي دوغاجاق

قيريلاجاق زينجيرلر

ييخيلاجاق ديوارلار

توپراق چكمه تاپداغيندان قورتولاجاق

ياوانليغيميز اؤزگورلوك

شارقي ميز توركوستان اولاجاق.

ائوله نه جك دوغو ايله باتي

تبريزده

ايچ اوغوزدان

ديش اوغوزدان

قوناقلار گله جك.

گئجه - گوندوز

قارانليق داخمالاردا توخونان

آذربايجان بويدا قالي دؤشه نه جك يوردوموزا

گنجلر آت سييرديب اوخ آتاجاق

قيز - گلينلر ياللي گئديب گول سپه جك

آلاسيوانلار گؤيلره ميلله نه جك

تانريدا گؤيدن ائنه جك

دده قورقود گليب

سؤي سؤيله ييب

توي دئيه جك

يئني بير بوي دئيه جك

خانيم هئي! ...

 

شئعر:آیدا بیات

 

 

 

کومونيست چينه قارشي ديره نن حاق و اؤزگورلوک ايسته ين

بيريجيک تورک قاديني

 

 

  ربیعه قاديرين حياتي و موجاديله سي 

 

 ربیعه قادير 14 قاسيم 1948ده دوغو تورکيستانين قوزئي بؤلگه سينده کي  آلتاي شهرينده دونيايا گلميشدير. باباسي قادير اصلييتي خوتنلي اولوب، سونرا آلتاي بؤلگه سينه گليب يئرلشميش، اؤز چاپيندا ايش قورموش بير ايش آدامي ايدي. چين کومونيستلري 1949 ايلينده دوغو تورکيستاني ايشغال ائتديکدن سونرا زنگينلرين ماللاريني قامولاشديرما بهانه سييله اللريندن آلميشديلار. قادير عاييله سينه عاييد 4 دوکان، دييرمان و يايلاداکي اوتلاقلاري دا قامولاشريريلميش،  بؤيلجه هر شئييندن يوخسون قالان قادير و عاييله سي اوچون سيخينتيلي گونلر باشلاميشدي. ربیعه نين اوشاقليغي ايللري  ايشته بؤيله زورلو بير دؤنمه راستلادي. 1954 ايلينده ايلک اوخولا باشلايان ربیعه محلله ده اويغور اوخولو اولماديغي اوچون، قازاق اوخولوندا اوخودو.  

  1962 ايلينده حوكومت آلتايداکي سينير بؤلگه اهاليسيني داغيتما و آزالتما پلاني چرچيوه سينده، قاديري قوچا ايلچه سي قيدا سئرويس شيرکتينه تعيين ائتدي  آنجاق حوكومتين بو قراريني قبول ائتمه ين قادير داغلارا قاچاراق آوجيليقلا اوغراشدي.  

  قاديرين ائشي تاجينيساخان، ربیعه ني و ديگر اوچ اوشاغيني آلاراق آقسونون قوناشهر ايلچه سينده اؤيرتمنليک ياپان بؤيوک قيزي زؤهره نين يانينا داشيندي.  آنجاق بورادا دا ياشاماق زوردو. چونکو قيزي زؤهره و دامادي قايومون ماعاشي بير آيا يئتمه ييردي.  

  ايلک اوخولو قازاقجا اوخويان ربیعه، اورتا اوخولو بورادا اويغورجا اوخوماغا باشلاميشدي.  بو شکيلده اوچ ايل گئچدي. ربیعه اورتا اوخولو بيتيرديگي ايل، اون بئش ياشينا گيرميشدي. او گونلرده بير قونشوسونون بانکادا يؤنتيجي اولاراق چاليشان اوغلو عبدالرحيم، ربیعه ني ايسته تمک اوزره تاجينيساخانا ائلچي گؤندردي. آنجاق تاجينيساخان ربیعه ني اوخوتماق ايسته ديگيني، ياشي نين هنوز کيچيک اولدوغونو سؤيليه رک ائلچيلرين ايستگيني رد ائتدي. ساغدان سولدان گلن ائلچيلرين چوخالماسييلا  تلاشلانان تاجينيساخان اوشاقلاريني آليب آلتايا دؤنمه يه قرار وئردي. آنجاق يولدا خستله نينجه دؤنمه پلاني گرچکلشمه دي. بؤيلجه ربیعه ائلچيلره چاره سيز  " هه "  دئمک زوروندا قالدي. چونکو آناسينا و قارداشلارينا باخماق زوروندا ايدي. ربیعه 1964 ايلينده 15 ياشيندا عاييله حياتينا باشلادي.  

  1966 ايلينده ربیعه آنا اولدو.  او گونلرده آلتايدا پوليسلر طرفيندن حوكومته ايطاعتسيزليکدن گؤز آلتينا آلينان قادير زورلا قوچارا گتيريلميشدي. او آقسوداکي خانيمي و اوشاقلاريني يانينا گتيرتدي. ربیعه ايسه عبدالرحيمجانين ائوينده قالدي.  

  ائولنه لي 13 ايل اولان ربیعه نين اوشاقلاري ساييسي آلتيني بولموشدو. او، محلله ده کي  قادينلاري توپلاييب اونلارا ائوده ال ايشلمه لري ياپماغي، توخوما توخوماغي، جوراب هؤرمگي و آياققابي تيکمگي اؤيرتميش، اورتديکلريني گيزليجه ساتميشدي.  1977 ايلينده ربیعه  " قارابورساجي "  دييه ياخالانيب  " کاپيتاليزم يولونا گيرمکله "  سوچلاناراق کوچه ده  تنبيه  ائديلدي. بو اولايدان سونرا حيات يولداشي عبدالرحيم ، ربیعه ايله يولونو آييردي، اونو بوشادي. بؤيلجه آلتي اوشاغييلا ائوده قالان ربیعه، قونشولاريندان اوچ گون سونرا اعاده ائتمک اوزره 30 يوان ايسته دي. 30 يوانه اوزونو اؤرتمک اوچون بير باش  اؤرتوسو، پالتار يوماق اوچون بير دنه  لگن و تاختا ساتين آلدي. عبدالرحيمين ائويندن اوزاق باشقا بير محلله دن بير ائو کيرالاييب پالتار يوماغا باشلادي.پالتار يوياراق اوشاقلارينا باخماق زوروندا قالان ربیعه، اوچ آي ايچريسينده آيريجا  4500 يوان پول بيريکديردي. او گونلرده بو آقسو بؤلگه سينده بويوک پول ساييليردي. ربیعه اوشاقلارينا باخيجي توتدوقدان سونرا،  ايشي بؤيوتمک اوچون کند کند گزه رک چرچيليک ياپدي. داراق، ايپ، ايينه، آلت پالتاري ، باش اؤرتوسو و شيرني کيمي شئيلر ساتيردي.  قازانديغي پوللا دا کندلردن قوزو دريسي ييغدي. سونرا قالي تيجارتينه، کرسته تيجارتينه گيردي. بير ايل ايچريسينده ربیعه نين سرمايه سي 200000 يوانه اولاشدي. ربیعه، آقسودان ائو ساتين آلاراق اوشاقلاري اوچون قوللوقچو توتدو. 

  آرتيق پولو اولان ربیعه يه چئوره نين ايلگيسي ده آرتميشدي. آنجاق ربیعه، دوغو تورکيستان خالق پارتيسينه اويه اولماقدان توتوخلانيب 10 ايل  حبس ائديلن، سونرا سورگونه گؤندريلن صيدديقحاجي روزي ايله ائولنمگي ترجيح ائتدي. چونکو ربیعه ايدئاليست بيرييدي. ياشاديقلاري دئنه ييملر ميللي شوورونو، ميللي کيمليگيني گوچلنديرميشدي.  صيدديقحاجي روزي تام ايدئالينه گؤره بيرييدي.  او، دؤنه مي نين ايلري گلن اويغور آيدينلاريندان بيري ايدي. تانينميش ادبييات تنقيدچيسي و سياسي گؤزلمجي ايدي. ميللييتچي يؤنو قوووتلي ايدي.  ربیعه  31 تمموز 1978 ده صيدديقحاجي روزي ايله ايکينجي ائوليليگيني ياپدي. صيدديقحاجي روزي ربیعه يه هم بير حيات يولداشي هم بير يول گؤستريجي اولدو.  

  1978 ايلينده چينده ديشا آچيلما پوليتيکاسي اويقولانماغا باشلادي. بو ربیعه نين تيجاري ايشلري اوچون داها اويغون اورتام ياراتدي.   او، شانگهايدا تايوان و هونگ کونگ ماللاري اوزرينه تيجارت ياپماغا باشلادي. بو آرادا ائشي صيدديقحاجي نين اعتيباري اعاده ائديله رک اورومچودا کي  ائييتيم ائنستيتوسونده اؤيرتيم اويسي اولاراق گؤرولنديريلميشدي. بؤيلجه ربیعه اورومچويا داشيندي. ائشي اؤيرتيم اويه ليگي ياپارکن، ربیعه تيجارته دوام ائتدي. اورومچو دوغو تورکيستانين تيجارت مرکزي ايدي. بو دوروم ربیعه اوچون بويوک فورصتلر دوغورموشدو. او، اورومچونون ان ايشلک بازاريني  200000 يوان نقد وئره رک بئش  ايلليگينه کيرالادي. 8 مارت 1987ده، او   " 8 مارت تيجارت سارايي " ني آچدي. بو تيجارت سارايينا  ياقلاشيق 200 تاجير يئرلشدي. او آيريجا بورادان ديگر بؤلگه لرده کي  تاجيرلره مال تداروک ائديردي.  بؤيلجه ربیعه قاديرين تيجارتده کي  سرمايه سي 3000000 يوانه اولاشدي. بونونلا يئتينمه ين ربیعه، 1992 ايلينده 10000000  يوان ياتيريم ياپاراق 7 قاتلي  " ربیعه قادير تيجارت سارايي " ني آچدي. او آرتيق چينده کي  ان زنگين اون نفردن  بيرييدي.  

  بو باشاريدان سونرا، اونا دؤولت سياسي ايستيشاره قورولونون دايمي اويه ليگي، دؤولت تيجارت و صعنايعجيلر بيرليگي نين دايمي اويه ليگي، شينجانگ اويغور اؤزرک بؤلگه ايشلتمه جيلر، قادين ايشلتمه جيلر درنکلري و اورومچو بلدييه سي تيجارت و صنعايع جيلر بيرليگي باشقانليغي کيمي گؤرولر وئريلدي. او آرتيق اوست دوزئي يؤنتيجي کيمليگييله تيجارته دوام ائتدي..  

  چين مرکزي ديش تيجارت باخانليغي نين اورومچو شهرينه قازاقيستان کيمي جومهورييتلره دوغرودان مال نقليياتي ياپما يئتکيسيني وئرمه سي ربیعه اوچون آلتين فورصت سونموشدو. او، 1992 ايلي نين آغوستوس آييندا، 30دان چوخ اويغور تيجارتچيني آلاراق قازاقيستان، قيرقيزيستان و اؤزبکيستان کيمي جومهورييتلري زيارت ائتدي و بو اؤلکه لردن دمير چليک و پامبوق ايتخال ائتمه يه باشلادي. ربیعه او سيرادا نورسولطان نظربايئو، عسگر آغايئو، ايسلام کريموو كيمي ليدئرلرله گؤروشدو. ربیعه، او ايللرده تورکييه و اينگيلتره کيمي اؤلکه لري ده زيارت ائتميشدي. يورد ايچي و يورد ديشيندا پرئستيژي سورکلي آرتيردي. 

  ربیعه 29 آغوستوس 1995ده  بيرلشميش ميللتلر قادين قوللاري کونسئيي نين پئکينده دوزنله ديگي 4. اولوسلاراراسي قادينلار کونگره سينه قاتيليب  هيللاري كلينتون ايله تانيشدي.  12 ائيلول 1995ده بيل گئيتس و خانيمي ربیعه قاديرين اورومچوداکي ائوينده قوناق اولدو و ربیعه قادير ايله صيدديقحاجي روزيني آمئريکايا دعوت ائتدي.  

  او دؤنمده صيدديقحاجي روزي يازديغي يازيلارييلا حوكومتين گؤزونده تهلوکه لي اولماغا باشلاميشدي. چين امنييت مودورلوگو ائلئمانلاري نين اونو توتوقلاماغا حاضيرلانديغي بيلگيسي قولاقلارينا گلينجه، ربیعه، 24 نيسان 1996دا ائشي صيدديقحاجي ايله بيرليکده آمئريکايا گئتدي. آمئريکادايکن پول و سرمايه اولمادان هئچ بير شئيين ياپيلاماياجاغيني آنلادي و  وطن، ميللت ايشلري اوچون ميليارلارجا پول قازانماسي گرکديگيني دوشونه رک ائشي صيدديقحاجي روزيني آمريکادا بيراخيب اؤزو چينه دؤندو. 

  2 کاسيم 1996دا ربیعه ايکينجي کز آمئريکايا گئتدي. بو سفر  ربیعه، واشينگتوندا بعضي آمئريکان کونگره اويه لري و مجليس اويه لرييله گؤروشدو و چينده کي  اينسان حاقلاري تاپدالانماسيني گوند ه مه گتيردي.  

  1996 ايلينده کاشغر ايلينه باغلي پئيزيوات ايلچه سينده شيددتلي دئپرم مئيدانا گلدي، پئک چوخ اينسان اؤلدو، چوخ ساييدا ائو ييخيلدي، يوز مينلرجه اويغور اکينچي سويوقدا ديشاريدا قالدي. حوكومت  اولايا دويارسيز قالينجا، ربیعه يئتکيلريني قوللاناراق و ربیعه قادير تيجارت سارايينداکي تاجيرلري صفربر ائده رک قيسا سوره ده ياقلاشيق 500000 آمئريکا دولاري نقد پول و 27 کاميون دولوسو يارديم مالزمه سي حاضيرلاييب دئپرم بؤلگه سينه اولاشديردي. دوغو تورکيستاندا يارديما مؤحتاج هرکس اونا  " آنا "  دئيه خطاب ائتمه يه باشلادي و بؤيلجه او  " ربیعه آنا "  آدييلا اونلندي.  

  ربیعه قادير، اونلو ميليونئر اولدوقدان سونرا، اونا چينده توم قاپيلار آچيلميشدي. سياسي ايستيشاره قورولو، قادينلار بيرليگي، تيجارت و صنايع جيلر بيرليگينده گؤرولري واردي. مرکزدن اؤزرک بؤلگه يه قدر، ژيانگ زمين، لي پنگ، هو ژينتاودان سيف الدين، ايسماعيل امت و آبلئت عبدالرشيده قدر هئپسي ربیعه نين تانديغي و صميمي اولدوغو آداملاردي . 

  1 آراليک 1996دا دوزنله نن چين دؤولت سياسي ايستيشاره قورولو توپلانتيسيندا اوست دوزئي يؤنتيجيلرين حضوروندا اويغور خالقي نين وئرگي، ائييتيم، پلانلي دوغوم، ائشيتسيزليک، يولسوزلوق، اينانچ اؤزگورلوگو، اويوشدوروجو، قادين و اوشاق قونولاري کيمي گونجل سورونلاريني ديله گتيردي. او ائتکيلگيجي بير خطابه يئتنگينه صاحیبدي. اونون قونوشماسي توپلانتيدا بويوک يانکي اويانديرميشدي.  

  نه اولدويسا بو قونوشمادان سونرا اولدو. تيجاري ايشلري خيزلا پوزولماغا باشلادي، حوكومت قوروملاري چئشيدلي بهانه لرله ربیعه نين شيرکتلرينه جزا ياغديرديلار. هرکس ربیعه دن اوزاقلاشدي. 27 مارت 1997ده ايسه پاساپورتونا ال قويولدو. ربیعه آرتيق تعقيب ائديلديگيني حيس ائديردي. او اوشاقلاريندان آقيده، خانزؤهره، موصطافا و کيکنوسو  آمئريکايا گؤندردي. بؤيلجه اوشاقلارين بئشي دوغو تورکيستاندا، بئشي آمئريکادا، بيري ده آووستراليادا قالدي.  

  ربیعه، اويغور قادينلاريني گيريشيمجيلييه يؤنلنديرمک، اونلاري ايش صاحیبي ياپماق، ائکونوميک باغيمليليقدان قورتارماق آماجييلا 17 آراليک 1997ده   " مين آنا آنونيم شيرکتي " ني قوردو. مؤهتاج عاييله لره، دول و يئتيملره، خئيرييه قوروملارينا يارديميني اسيرگه مه دي. 

  2 آغوستوس 1999دا آمئريکاداکي ائشي صيدديقحاجي روزي ربیعيا تئلئفون ائده رک آمئريکا دؤولت مجليسي تمثيلجيلر هئيتي نين 11 آغوستوس گونو اورومچويا گله جگيني، اونلارلا گؤروشوب  " امانت " لري تسليم ائتمه سيني ايسته دي.  

  اونون  " امانت "  دئديگي شئي ربیعه نين اون ايلدن بري آراشديريب توپلاديغي چين حوكومتي نين اعداما محكوم ائتديگي توتوقلولارين، جزائوينده ياتان يارغيلانميش و يارغيلانماميش سياسي توتوقلولارين، آيريجا پلانلي دوغوم عمليياتلاريندا اؤلنلرين آد ليسته سي  ايدي. بونلارين بير بؤلومو ذاتن ربیعه نين چين دؤولت ايسيتشاره قورولو توپلانتيسيندا ياپديغي قونوشماسيندا واردي. بازيلاري ايسه چئشيدلي قزته لرده يئر آلان بيلگيلردي. صيدديقحاجي روزي و ربیعه قادير دوغو تورکيستاندا ياشانان حاقسيزليقلاري، اينسان حاقلاري تاپدالانمالاريني، ايشکنجه لري، اينسانليق ديشي اويقولامالاري دونيا قامو اويونا دويورماق ايسته ييردي. چونکو چينده باسين يايين و مئديا دؤولتين سيخي کونترولوندا  اولدوغو اوچون بونلارين هئچ بيري دونيا قامو اويونا اولاشاميردي.  

  11 آغوستوس 1999دا ربیعه  " امانت " لري آلاراق آمئريکا دؤولت مجليسي تمثيلجيلر هئيتي نين قالديغي هوتئله دوغرو تاکسييله گئدرکن ساده بير ترافيک قزاسي اويونو ايله قاراقولا گؤتوروله رک توتوقلاندي و 8 مارت 2000ده  " دؤولت سيرريني يابانجيلارا وئرمک "  سوچوندان 8  ايله حبسه محکوم ائديلدي. آرتيق ربیعه اوچون آغير حبس حياتي باشلاميش اولدو.  

  ربیعه حبسده ايکن ائشي صيدديقحاجي روزي بوش دورمادي. او ربیعه نين قورتولماسي اوچون آمئريکا دؤولت مجليسي، آمئريکا کونگره سي، اولوسلارآراسي عفو اؤرگوتو نزدينده چئشيدلي گيريشيملرده بولونموش، يوغون چابا گؤسترميشدي. بوتون بو چابالار سونوجوندا، 2 تمموز 2000ده، آمئريکا کونگره سينده چين حوكومتي نين ربیعه قاديري قوشولسوز سربست بيراخماسي حاقيندا ياسا چيخاريلدي. 9 آغوستوس 2000ده، اولوسلارآراسي عفر اؤرگوتو ربیعه قاديرين سربست بيراخيلماسيني ايسته دي. 15 آراليک 2000ده، آمئريکا حوكومتي چين حوكومتيندن ربیعه قاديري قوشولسوز سربست بيراخماسيني طلب ائتدي. 18 مارت 2004ده، اولوسلاراراسي عفو اؤرگوتو  واشينگتون  شؤعبه سي باشقاني ت. کومار او ايل جئنئوره دن ياپيلاجاق اينسان حاقلاري کوميسيونو توپلانتيسيندا چينين سوچلانيب سوچلانماماسي نين ربیعه قاديري سربست بيراخيب بيراخماماسينا باغلي اولدوغونو دويوردو. 23 ائيلول 2004ده ربیعه قاديره RAFTO اؤدولونون وئريلديگي دويورولدو. آمئريکا و اولوسلارآراسي اؤرگوتلرين يوغون باسقيسي نتيجه سينده چين حوكومتي ربیعه قاديري 8 ييلليک جزا مودتي دولمادان آزاد ائتمک و آمئريکايا گؤندرمک مجبورييتينده قالدي.   

  ربیعه قادير 17 مارت 2005ته آمريکايا گئتدي. او ياشاديغي اونجا دئنه ييمدن سونرا اؤزگورلوگون قييمتيني داها ياخشي آنلادي. اؤزو اؤزگورلوگونه قاووشموشدو آنجاق ، گئريده اؤزگورلوکدن يوخسون خالقي، ميلتي و وطني قالميشدي. دولاييسييلا او اؤز اؤزگورلوگويله يئتينمه يه جکدي، چونکو اونون بير ايدئالي واردي. دوغو تورکيستانين اؤزورلوگو اونون اوچون هر شئيين اوزرينده ايدي. او آمئريکايا گلينجه داها بؤيوک غئيرت و هيجانلا موجاديله يه باشلادي. اؤنجه يورد ديشيندا فعالييت گؤسترن دوغو تورکيستان تشکيلاتلاريني بير آرايا توپلادي، سونرا 2006دا دونيا اويغور قورولتايي نين باشينا گئچدي. 2009 ايلي نين ماييس آييندا آمئريکانين واشينگتون شهرينده دوزنله نن 3. دونيا اويغور قورولتاييندا دلگه لرين اوي بيرليگي ايله تکرار باشقان سئچيلدي. ربیعه قادير 2005 ايليندن بو يانا اولوسلاراراسي عفو اؤرگوتو، اينسان حاقلاري اؤرگوتو کيمي چشيدلي اولوسلارآراسي قورولوشلار نزدينده، پارلامئنت و حوكومتلر نزدينده فعالييت يوروته رک اويغور داواسيني دونيايا آنلاتماغا چاليشير.  

یازان : عاليمجان عينايت

كؤچوروب ساده لشديرن‌ : آيدا بيات

  

http://aydabeyat.blogfa.com/

نوشته شده در جمعه هفتم خرداد 1389ساعت 21:5 توسط یاشیل| |